قبول سفارش بافت فرش و تابلو فرش 
آمادگي عقد قرارداد بافت انواع فرش و تابلو فرش براي شما 
تبديل عکس و منظره دلخواه شما به تابلو فرش 
فروش مصالح اوليه بافت فرش و تابلو فرش

فقط با يك تماس/ 09015217551

 سفارش رنگرزی پذیرفته می شود

 

- نخ و نقشه و کلیه وسایل فرش و تابلوفرش با کیفیت بالا و قیمت مناسب

- از کلیه شهرها نماینده فعال برای همکاری در امور فرش و تابلوفرش نیازمندیم

- نخ و نقشه فرش يا تابلوفرش

- مشاوره رايگان در مورد خريد، بافت، آموزش و همه امور فرش و تابلو فرش

نقشه هر کدام را خواستید موجود است   پیام بفرستید     09015217551 

فرش دستباف ريزه ماهي فرش نقشه بيجار 6 متري 

نقوش فرش ایران و نگاره های تزیینی آن و از همه مهمتر بنیادی و شاید هم راز آمیز آنها ، از جمله مباحث تخصصی فرش ایران می باشد که در طی چند دهه ی اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفته است در این طبقه بندی بدون توجه به دلایل شکل گیری و پیدایش طرح ها ونقش ها و حتی ریزنقش های مورد استفاده در فرش ،فقط با توجه به نوع تقسیم بندی متن فرش و جای گیری اشکال وتصاویر در آنها به دسته بندی طرحهای فرش ایران پرداخته اند در این جا با این طبقه بندی آشنا می شویم : 

معرفی نقشه های فرش دستباف و فرش ماشینی وچگونگی طبقه بندی آن :

نقوش فرش ایران و نگاره های تزیینی آن و از همه مهمتر بنیادی و شاید هم راز آمیز آنها ، از جمله مباحث تخصصی فرش ایران می باشد که در طی چند دهه ی اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفته است در این طبقه بندی بدون توجه به دلایل شکل گیری و پیدایش طرح ها ونقش ها و حتی ریزنقش های مورد استفاده در فرش ،فقط با توجه به نوع تقسیم بندی متن فرش و جای گیری اشکال وتصاویر در آنها به دسته بندی طرحهای فرش ایران پرداخته اند در این جا با این طبقه بندی آشنا می شویم :



1- طرحهای آثار باستانی و ابنیه اسلامی :
کلیه طرحهایی فرشی که ملهم از نقوش و اشکال تزئینی بناها ، عمارات و کاشی کاری های آنها می باشند در این گروه جای دارند .معروف ترین طرحهای این گروه عبارتند از : گنبد شیخ لطف الله ، سردر امامزاده محروق ، گنبد مسجد امام ، طاق باستان مسجد جامع اصفهان و......
2- طرحهای شاه عباسی :
اساس کلیه طرحهای شاه عباسی در فرش بر مبنای کاربرد گل معروف شاه عباسی در این طرح است . در این طرح ها گلهای شاه عباسی به همراه بندهای ختایی و گاه تلفیق آنها با اسلیمی ها ، انواع مختلفی از نقوش فرش را ارائه می دهند . معروف ترین این طرحها عبارتند از : لچک وترنج شاه عباسی ، افشان شاه عباسی ، شاه عباسی درختی ، شاه عباس شیخ صفی و شاه عباسی جانوری .
3- طرحهای اسلیمی : 
قالب اصلی ترین طرحها رد این فرشها بر مبنای گردش های منظم و بغایت سنجیده بندهای اسلیمی است . انواع مختلف آن اسلیمی بندی ، اسلیمی افشان ، اسلیمی لچک وترنج و....
4- طرحهای اقتباسی :
گفته می شود اغلب طرحهای این گروه شباهت زیادی با طرحهای فرش مناطق مرزی ایران و کشورهای همسایه و حتی سایر کشورها دارد مانند طرحهای معروف قفقازی و کوبلنی .
5- طرحهای افشان : 
در این طرح فرشها کلیه بندها و نگاره های فرش پیوستگی و ارتباط کاملی دارند . به نحوی که به نظر می رسد نقاش از هنگام شروع طرح تا پایان آن قلم از کاغذ برنداشته و یک ارتباط مداوم بین قسمتهای مختلف نقش به وجود آورده به عبارت ساده تر همان گونه که از نام نقش پیداست تمامی گل وبرگها وبندهای موجود در طرح در متن فرش پراکنده و افشان است . 
6- طرحهای واگیره ای (بندی ) :
طرح اصلی این فرش ها به گونه ای است که سر تا سر فرش هم از جهت طول وهم از جهت عرض به قطعات منظم تقسیم شده و هر قسمت توسط خطوط و یا بندهایی به قسمت همجوار می پیوندند و به این ترتیب از به هم پیوستن این قسمتها و بندهای آنها کل طرح به وجود می آید . طرحهای اصلی عبارتند از : بندی اسلیمی ، بندی خشتی ، بندی ترنجدار ، بندی شیر و شکری ، بندی دسته گلی ، بندی مینا خانی و ...
7- طرحها بته ای (بته جقه ای ) : 
کلیه طرحهای این گروه فرش ها بر مبنای کاربرد بته جقه است و به انواع و اقسام مختلف به تزئین متن و حاشیه فزرش می پردازد . انواع آن عبارتند از بته میری ، بته خرقه ای ، بته قلمکار ، بته کردستانی و....
8- طرحهای درختی : 
در طرحهای این گروه فرش ها درخت و درختچه های کوچک و بزرگ به ویژه به صورت انفرادی ترکیب اصلی را تشکیل داده اند و با اجزای دیگری ترکیب شده اند . معروف ترین این گروه عبارتند از درختی سبزیکاری و درختی حیواندار . 
9- طرحها ی ترکمن : 
همگی در گروه نقوش هندسی قرار می گیرند و به صورت ذهنی بافته می شده اند . معروف ترین فرش های ترکمن در ایران عبارتند از غزال گز ، قاشقی ، آخال و .....
10- طرحهای شکارگاهی :
بنیاد اصلی این گروه طرح ها نمایش صحنه های شکار و شکارگاه است . به نحوی که در قسمتهای مختلف طرح یک سوار کار با وسیله ای همانند تیر وکمان یا نیزه مشغول شکار آهو و یا سایر جانوران است . 

11- طرحهای گل فرنگ : 
کلیه طرح های این گروه بر مبنای گلهای طبیعی به ویژه گل رز می باشد . انواع طرح های گل فرنگ در فرش های ایرانی : گل فرنگ بیجار ، گل فرنگ دسته گلی ، گل فرنگ گل وبلبل ، لچک و ترنج گل فرنگ ، افشان گل فرنگ و ....
12- طرح های قابی ( خشتی ) :
متن در این طرح ها به قسمتها یا قابهای مختلفی تقسیم می شود که به طور منظم در کنار هم قرار دارند و در داخل هر قاب با گل و برگهای مختلفی تزئین شده است . معروف ترین طرحهای قابی عبارتند از قابی بختیار ، قاب قرآنی و .....
13- طرحهای گلدانی : 
ویژگی اصلی این طرح وجود یک یا چند گلدان در اندازه های مختلف است که تمام متن فرش را می پوشاند ولی اکثر طرح های گلدانی دارای گلدانی بزرگ در یک طرف فرش هستند که شاخه های گل تمام متن را می پوشاند . معروف ترین آن ها عبارتند از : گلدانی هزرا گل ، گلدانی محرابی ، گلدانی ظل السلطانی .
14- طرح های ماهی در هم : 
طرح ماهی در هم از قدیمی ترین و رایج ترین طرحهای فرش ایران است این طرح اغلب به صورت یک واگیره است که در طول و عرض تکرار می شود . در این طرح و یا واگیره یک حوض به صورت لوزی با چهاربرگ – ماهی در اطراف آن مشاهده می شود . طرح های ماهی در هم معروف :
ماهی هراتی ، ماهی فراهان ، ماهی زنبوری ، ماهی کردستان ، و ریزماهی .
15- طرح های محرابی : 
برمبنای محراب است . همان مکانی که در مساجد مکان نمازگزاران امام جماعت است .در این طرح ها معمولا محراب را با تزئیناتی از قبیل قندیل ، گلدان وحتی درختچه های کوچک می پوشانند و گاه دو طرف محراب را ، با ستون های بزرگی که سقف محراب بر روی آن قرار دارد نشان می دهند. این فرش ها عبارتند از محرابی قندیلی ، محرابی گلدانی ، محرابی درختی . 

16- طرح های محرمات : 
از جهت طولی به چند ردیف موازی تقسیم می شوند و درون این ردیف ها با نگاره هایی مثل بته جقه ، اسلیمی ، ختایی، و گل وبرگهای دیگر تزئین می گردد. فرش معروف این گروه محرمات بته جقه ای است . 
17- طرح های هندسی : 
کلیه نقوش این گروه به صورت هندسی و با استفاه از خطوط زاویه دار به وجود می آیند . 
عبارتند از هندسی کف ساده ، هندسی جوشقان ، هندسی خاتم شیراز ، هندسی لچک وترنج و هندسی قابی .
18- طرح های ایلی و عشایری : 
شامل طرح های ذهنی می شود که قرینه بودن چندان معنا ندارد و همین ویژگی و سادگی نقوش از عوامل اصلی زیبایی طرح های این گروه فرش ها می باشد که عبارتند از فرش عشایرقشقایی ، شاهسون ، بلوچ و غیره
19- طر حهای اقتباسی : 
طرح های این گروه به مرور زمان و با ادغام شدن طرح های مختلف به وجود آمده است و ده ها و بلکه صدها نوع از آن را می توان در میان مناطق مختلف مشاهده کرد . معروف ترین این فرشها عبارتند از لچک وترنج تلفیقی ، تلفیقی دسته گلی ، تلفیقی گل فرنگ ، تلفیقی هندسی و ...
همان طور که در مورد نقوش ، فرش ها به چند گروه تقسیم می گردند از لحاظ منطقه ای نیز مختلف می باشند و این موضوع نیز بسیار مهم تلقی می گردد. به طوری که دنیا فرش های ایرانی را به مناطق آن می شناسند بیشتر از اینکه با طرحهای آن آشنایی داشته باشند . 
حال به ذکر برخی از مناطق ایران که از نظر فرش معروفیت خاص دارند را می پردازیم : 
1- فرش کاشان 
2- فرش نایین 
3- فرش مشهد 
4- فرش اصفهان 
5- فرش تبریز 
6- فرش کرمان 
7- فرش هریس 
8- فرش بیرجند 
9- فرش کاشمر 
10- فرش جوشقان 
11- فرش ناراک 
12- فرش بیجار 
13- فرش همدان 
14- فرش ملایر 
15- فرش ساروق و .......

بقیه در ادامه مطلب 

آمادگي عقد قرارداد بافت انواع فرش و تابلو فرش براي شما 
تبديل عکس و منظره دلخواه شما به تابلو فرش 
فروش مصالح اوليه بافت فرش و تابلو فرش

 

 ابزار و مواد مورد نیاز در رنگرزی سنتی عبارتند از:

1. ظرف (پاتیل) یا حمامی كه عملیات رنگرزی و دندانه كردن در آن صورت می گیرد و باید از جنس ضد زنگ و مقاوم در برابر حرارت باشد. معمولاً از ظروف استیل یا مسی استفاده می شود.

2. ترازو برای توزین

3. ترمومتر برای اندازه گیری دمای حمام رنگرزی

4. همزن كه معمولاً از جنس چوب است و برای هم زدن الیاف در حمام رنگرزی به كار می رود.

5. ظروف شیشه ای مدرج مانند بشر و... برای اندازه گیری و برداشتن اسیدها و قلیاها.

6. نمك های فلزی چون زاج سفید، زاج سبز، زاج سیاه، دی کرومات سدیم، کلرید قلع و ...

7. مواد قلیایی مانند سود و آمونیاك و ....

8. اسیدها مانند اسید تارتاریك، اسید لاكتیك، اسید اگزالیك، اسید استیك، اسید سیتریك و همچنین ممكن است از اسیدهای معدنی مانند اسید سولفوریك و اسید کلریدریک نیز استفاده شود. در گذشته به جای اسید لاكتیك از "دوغ" استفاده می شد.

9. آب كه به دلیل استفاده مداوم در رنگرزی، باید از شرایط و خواص لازم برخوردار باشد.

مكانیزم جذب و نگهداری مواد رنگزای طبیعی توسط لیف
در استفاده از رنگینه های طبیعی از آنجایی كه در این رنگینه ها گروه های فعال جهت تشكیل پیوند با لیف در هنگام رنگرزی كالای پشمی و ابریشمی یا وجود ندارد یا اثرشان ضعیف است، در بيشتر مواقع جهت جذب بیشتر و تثبیت بهتر رنگینه روی كالا نیاز به یك ماده واسط است كه آن را اصطلاحاً دندانه یا Mordant گویند.
یك دندانه در واقع یك فلز با ظرفیت حداقل دو می باشد كه در تشكیل پیوند شیمیایی بین رنگینه و لیف نقش بسیار مؤثری را ایفا می كند. دو نوع پیوند اساسی بین رنگینه- دندانه از یك طرف و دندانه- لیف از طرف دیگر به طور همزمان به وقوع می پیوندد كه این دو نوع پیوند در مقایسه با پیوندهای یونی، واندروالس و هیدروژنی بسیار محكم تر می باشند.
یكی از این پیوندها، پیوند كووالانسی می باشد كه دندانه با گروه های هیدروكسیل كه هم در لیف (پشم و ابریشم) و هم در ماده رنگزای طبیعی وجود دارد، برقرار می كند و دیگری پیوند كئوردینانس می باشد كه از طریق گروه های الكترون دهنده چون اكسیژن متصل به كربن از طریق پیوند دوگانه (گروه كربونیل) ایجاد می گردد. در نتیجه تشكیل این پیوندها كمپلكس رنگی حاصل می شود كه اصطلاحاً آنرا لاك (Lake ) گویند. مجاور بودن گروه های مذكور جهت تشكیل حلقه های پنج و شش ضلعی كه از ثبات بالایی برخوردارند، به پایداری كمپلكس حاصله كمك كرده و در نتیجة این مهم، رنگینه دارای ثبات شستشویی بالایی در روی لیف خواهد بود.
از تركیبات متداولی كه به عنوان دندانه استفاده می شود می توان به سولفات مضاعف پتاسیم و آلومینیوم (زاج سفید)، سولفات آهن (زاج سیاه)، سولفات مس (زاج سبز)، كلرید قلع و دی كرومات پتاسیم اشاره نمود.

بر حسب تقدم و تأخر عمل رنگرزی و عمل دندانه دادن، رنگرزی با مواد رنگزای طبیعی به سه طریق ممكن است صورت پذیرد:
• اول رنگرزی، سپس دندانه كردن الیاف رنگرزی شده
• اول دندانه دادن و سپس رنگرزی
• عمل دندانه و رنگرزی توأم. در این روش كلاف ها را در حمام محتوای دندانه، رنگینه و مواد كمكی ریخته و یك روز بعد برای شستشو بیرون می آورند.

مراحل رنگرزی
خیساندن كلاف: كلاف پشمی یا ابریشمی را در حمام یا پاتیل آب گرم (30 تا40 درجه) برای 2 ساعت خیس می كنند، سپس آب كلاف را گرفته و در آب 30 تا 35 درجه همراه با مقدار كافی پاك كننده می شویند. پس از آن مجددا آبگیری كرده و با آب معمولی می شویند و پس از مرحله آبگیری خشك می كنند.

دندانه كردن پشم: ظرف حمام را گرم كرده و در آن آب می ریزند و در دمای 70 درجه سانتی گراد دندانه را اضافه كرده، بعد از 20 دقیقه كلاف شسته شده و نمدار را داخل حمام كرده و یك ساعت با دمای 80 درجه سانتی گراد ( برای ابریشم 70 درجه سانتی گراد ) قرار می دهند. قابل ذكر است كه زمان لازم برای دندانه های مختلف، متفاوت است. مثلا" دندانه كردن با زاج سیاه وقت كمتری لازم دارد.

رنگرزی: حمام رنگ را آ ماده كرده و كلاف های شسته و دندانه شده را به حمام رنگ وارد می كنند. دمای حمام را به تدریج به جوش رسانده و به مدت یك ساعت كلاف ها در رنگ می جوشند و هر 5 دقیقه كلاف را با چوب همزن در رنگ غوطه می دهند. بر اثر تبخیر حجم محلول رنگ كم می شود، بنا براین با اضافه كردن مقداری آب جوش محلول را همواره در 20 تا 30 برابر وزن كلاف نگه می دارند.
پس از اتمام زمان ( یك ساعت )، جوشاندن را متوقف كرده و می گذارند تا حمام رنگ به مرور سرد شود سپس كلاف ها را خارج كرده، اول با آب نیمه گرم و سپس با آب معمولی و سرد شسته و آبگیری می كنند و در مجاورت هوای خشك قرار می دهند.

ثبات رنگ
بنابه تعریف ثبات رنگی یک رنگینه عبارتست از: مقاومت رنگی خامه قالی رنگرزی شده در مقابل عوامل مختلف چون شستشو، نور، سایش و حلال های شیمیایی که در طول عمر مفید خود با آن مواجه می شود. هنگامی که یک خامة قالی رنگ شده در معرض عوامل مذکور قرار می گیرد، یک یا چند تغییر ممکن است، اتفاق افتد. از نقطه نظر کالای رنگرزی شده به تنهایی ممکن است اختلاف در عمق رنگی، در فام رنگی و یا در شفافیت صورت پذیرد. علاوه بر این تحت شرایط مشخص مثلاً شستشو، بخش های سفید کالا ممکن است رنگی شده و بخش های رنگی نیز به دلیل مهاجرت رنگینه از نقاط دیگر به آنها دارای رنگ جدیدی گردند. این پدیده تحت عنوان لکه گذاری شناخته می شود. لذا ثبات رنگ خامه فرش دستباف به مقاومت این قبیل تغییرات تحت شرایط مشخص شناخته می شود.
اکثر رنگینه های طبیعی دارای ثبات نوری از ضعیف تا متوسط هستند و این در حالی است که رنگینه های شیمیایی دارای محدوده وسیعی از ثبات ها یعنی از ضعیف تا عالی می باشند.
ثبات نوری یک خامه رنگرزی شده به عوامل داخلی چون ساختار شیمیایی رنگینه، حالت فیزیکی رنگینه، غلظت رنگینه، ماهیت خامه رنگرزی شده و خلاصه نوع دندانه مورد استفاده بستگی دارد.
ساختار شیمیایی یک مولکول رنگینه به دو بخش تقسیم می شود: بخش اصلی یا کروموفور رنگینه که رنگین بودن ملکول رنگینه به آن بستگی دارد و بخش دوم که خصلت کاربردی و یونی بودن رنگینه را باعث می گردد که به عنوان گروه های آکسوکروم شناخته می شوند. به طور کلی کروموفور و بخش اصلی رنگینه ثبات نوری یک رنگینه را تعیین می کند و گروههای آکسوکروم بمراتب اثرات کمتری را در این مهم ایفا می نمایند. آنالیز مواد رنگزای طبیعی فهرست شده در کتاب مرجع رنگ نشان می دهد که تقریباً 50 درصد از کل مواد رنگزای طبیعی از خانواده فلاونوئیدها بوده و مابقی از خانواده آنتراکینون، نفتوکینون و ایندیگوئیدها می باشند. ترکیبات فلاونوئیدها دارای ثبات نوری بالایی بوده ولیکن رنگینه های آنتراکینون و ایندیگوئیدها دارای ثبات های نوری عالی هستند. البته قابل ذکر است که ثبات نوری رنگینه های آنتراکینون با افزایش استخلاف گروه های هیدروکسیل در ملکول رنگینه کاهش می یابد. همچنین بزرگی ساختار می تواند ثبات نوری را بهبود بخشد.
حالت فیزیکی رنگینه معمولاً مهتر از ساختار شیمیایی می باشد و به طور کلی هر چه تجمع ملکولی رنگینه در لیف بیشتر باشد، ثبات نوری رنگینه بیشتر است. در مطالعاتی که Cox - Crews در سال 1987 روی سرعت رنگ پدیدگی بعضی از رنگینه های طبیعی انجام داد مشخص گردید که سرعت رنگ پریدگی روناس و اسپرک دندانه داده شده با فلزات آلومینیوم و قلع مشابه بیشتر رنگینه های شیمیایی در ابتدا زیاد ولی بعد از مدتی با شیب کمتر به صورت ثابت ادامه دارد. همچنین مشاهده شد که سرعت رنگ پریدگی ایندیگو و قرمزدانه دندانه داده شده با فلزات آلومینیوم و قلع با سرعت ثابت اتفاق می افتد.
ثبات نوری خامه فرش دستباف رنگرزی شده معمولاً با افزایش غلظت رنگینه در لیف افزایش می یابد.
ساختار شیمیایی و پارامترهای فیزیکی لیف می تواند روی ثبات نوری خامه رنگرزی شده تأثیر گذار باشد. به عنوان مثال کومینگ و همکارانشان رنگ پریدگی روی الیاف پنبه را به اکسید شدن سلولز نسبت می دهند، در حالی که الیاف پروتئینی مثل پشم، کرک و ابریشم خاصیت احیائی دارند.
نیل (ایندیگو) روی پشم نسبت به پنبه دارای ثبات نوری بیشتری است در حالی که روناس رفتاری برعکس دارد.
ثبات نوری رنگینه های دندانه ای همچنین به نوع دندانه و روش دندانه دادن بستگی دارد. زیرا در هنگام دندانه دادن کمپلکس های متفاوتی با انواع دندانه ها ممکن است تشکیل شود که اینها از نظر مقاومت نسبت به نور با یکدیگر متفاوت هستند. همچنین خود فلز می تواند اثرات کاتالیزوزی مثبت یا منفی روی تخریب نوری رنگینه داشته باشد. در مطالعاتی که Cox - Crews روی 18 نوع رنگینه زرد طبیعی انجام داد مشخص گردید که تاثیر دندانه حتی از ساختار خود رنگینه روی ثبات نوری مهم تر است. همچنین او نتیجه گرفت که تغییرات رنگی (رنگ پریدگی) نمونه های پشمی رنگرزی شده و دندانه شده با فلزات قلع و آلومینیوم نسبت به فلزات مس، کروم و آهن خیلی بیشتر است.
عوامل خارجی همچون منبع نوری، شدت نور، دما، رطوبت و آلودگی محیط نیز می تواند روی رنگ پدیدگی یک کالای رنگرزی شده مؤثر باشد.
ماهیت نور تابیده شده و نوع منبع نوری عاملي بسيار مهم در رنگ پدیدگی است. رنگینه های بی ثبات با تابش نور مرئی کم رنگ می شوند در حالی که رنگینه های با ثبات نوری بالا تحت تابش اشعه ماورای بنفش رنگ خود را از دست می دهند. اشعه ماورای بنفش فاکتور بسیار مهم در رنگ پدیدگی بوده که تأثیر آن روی رنگینه های زرد و نارنجی بیشتر است.
تحت شرایط عادی تابش نور، دما و رطوبت هر دو می توانند روی سرعت رنگ پدیدگی کالای نساجی (خامه فرش دستباف) تأثیر داشته باشند. به عنوان مثال کاهش درصد رطوبت از 65 به 25 باعث کاهش شدید در رنگ پریدگی می گردد.
آلودگی محیط چون حضور دی اکسید گوگرد و اکسیدهای نیتروژن و ازون در هوا می توانند با رنگینه ها حتی در غیاب نور واکنش دهند.
حضور بعضی مواد کمکی در لیف که هنگام رنگرزی یا قبل و بعد از رنگرزی روی خامه فرش آورده شده اند ممکن است روی رنگ پریدگی موثر باشند. به طوریکه وجود موادی چون نشاسته فرآیند رنگ پریدگی را تشدید میکند. و بالعکس عملیات بعدی ابریشم با اسید تانیک خواص ثباتی بعضی از رنگینه های طبیعی را بهبود می بخشد.
در مطالعاتی که Cristea و همکارش به منظور بهبود ثبات نوری رنگینه های طبیعی روی پنبه انجام دادند مشخص شد که استفاده از ویتامین C و اسید گالیک که به عنوان مواد آنتی اکسیدان و جاذب اشعه ماورای بنفش هستند، می تواند ثبات نوری رنگینه های روناس، اسپرک و وسمه را بهبود بخشد.

آموزشگاه صنایع دستی طره

آموزشگاه صنایع دستی طره آموزش رشته های قالی بافی، گبه بافی، گلیم بافی، تابلو فرش، قیچی برجسته، طراحی فرش، کامپیوتری، سنتی، فروش نخ و نقشه، پذیرش چهره و بافت با مدیریت: خانم صداقت.
اطلاعات تماس:
آدرس آموزشگاه صنایع دستی طره: اردبیل چهارراه باغمیشه
تلفن:
همراه:  09015217551 

ماهی در هم

اين طرح در رديف طرحهای بومی و ايلی است. بافت آن ما نند ساير طرحهای هندسی ذهنی است و از روی نقشه بوجود نيامده است. خوشبختانه زيبايی اين طرح ، طراحان فرش را برآن داشته است که آنرا بصورت يک طرح منظم و مدون و با حفظ ويژگيهای قديمی آن ، پياده نمايند. اين طرح در بيرجند(يکی از شهرهای استان خراسان) بافته می شده و به تدريج به ساير مناطق فرشبافی ايران راه يافت.
چنانکه امروز از شرق تا غرب و همچنين در نواحی مرکزی ايران يعنی از استان خراسان تا آذربايجان و همدان و اراک رواج پيدا کرده است گروه فرعی منشعب از آن عبارتند از : ماهی هرات ، ماهی فراهان و زنبوري، ماهی سنه يا کردستان ، ريزه ماهی يا خرده ماهی و ماهی درهم بندي.

يادگيري هنر زيباي قاليبافي وتابلوفرش توسط ‍ژاپنيها

نوشته سرکار خانم زهرا تيموری زير نظر استادعبدالله احراري طرح ماهي درهم يکي از مهم ترين و در عين حال فراگيرترين طرح هاي قالي ايران است. اين طرح در بيشتر مناطق قاليبافي کشور استفاده شده و در بازارهاي جهان فرش نيز همواره مورد استقبال قرار گرفته است، درحال حاضر بافندگان فرش دستباف استانهاي خراسان جنوبي ،همدان، آذربايجان شرقي ، مرکزي، فارس و... از طرح ماهي درهم به عنوان نقشه فرش استفاده مي نمايند تحقيقي در سير تحول نقش ماهي در فرش   چکيده مقاله:     طرح ماهي درهم يکي از مهم ترين و در عين حال فراگيرترين طرح هاي قالي ايران است. اين طرح در بيشتر مناطق قاليبافي کشور استفاده شده و در بازارهاي جهان فرش نيز همواره مورد استقبال قرار گرفته است، درحال حاضر بافندگان فرش دستباف استانهاي خراسان جنوبي ،همدان، آذربايجان شرقي ، مرکزي، فارس و... از طرح ماهي درهم به عنوان نقشه فرش استفاده مي نمايند که در هر يک از مناطق فوق داراي ويژگي هاي خاص از لحاظ نقشمايه هاي کاربردي اندازه واگيره، حواشي کاربردي رنگبندي و بالاخره سبک نقشه از نظر شکسته يا گردان مي باشد.          در اين مقاله تلاش گرديده اولآ ريشه هاي تاريخي و نمادين طرح فوق و ارتباط آن با آيين مهر ميترا و نمادهايي همچون ماه، ماهي و زمين مورد بررسي قرار گيرد. ثانيآ هر يک از گونه هاي رايج ماهي در هم در مناطق مختلف کشور آنا ليز شده و با يکديگر مورد مقايسه قرار گرفته اند ، ثالثآ در اين مقايسه تاثيرات اقليم ، جغرافيا ، فرهنگ ، اعتقادات و پتانسيلهاي بالقوه موجود در هر يک از مناطق در خصوص فرشبافي بر طرح ماهي درهم تجزيه و تحليل شده است .          مقاله دستاوردهاي بسيار خوبي در خصوص شناسايي، ريشه يابي گونه هاي مختلف طرح ماهي درهم و علل شکل گيري گونه هاي مختلف اين طرح داشته است.               واژگان کليدي:     طرح ، نقشه ، ماهي در هم ، قالي               مقدمه     انسان کمال طلب همواره در جستجوي سعادت و جاودانگي، به انواع روش ها دست يازيده تا عطش وجودي خود را بنشاند چنانکه همه ي انسان ها به دنبال سعادت و جاودانگي اند و هر کس مي خواهد به طريقي به آن برسد . يکي ازروش هايي که در قديم جهت جاودانگي مرسوم بوده است کشيدن نقش هاي حيوانات به خصوص اعضاي بدني آنها مي باشد و اين عمل نشان دهنده قدرت و سعادت وبه منظور تسخير روح حيوان صورت مي گرفته است تا بدين صورت ميل به جاودانگي و کمال خواهي خويش را به آيندگان نشان دهد.     پيشرفت بشر تا بدانجا رسيد تا بتواند اين طرح ها را از روي ديوارهاي غارها بر روي زير انداز خود همراه با ظرافت بيشتري پياده نمايد.          يک دسته بسيار مهم از طرح هاي ايراني را که تقريبآ در سراسر ايران پراکنده است با نام هراتي و نام جديدتر و محدودتر ماهي در هم مي شناسند . اصطلاح هراتي ازآنجا پيدا شده است که اين طرح در دوره تيموري و در هرات رواج فراوان يافت و تعداد زيادي طرح شاهانه، چه درفرش و چه در معماري، با اين طرح شکل گرفت.     اصطلاح ماهي در هم عاميانه است و نمي دانيم در چه زماني پيدا شده است، ماهي در هم شکل ويژه اي از هراتي است .          اساس طرح هراتي و گونه اي از ماهي در هم عبارت از دو ماهي و گل گردي (معمولآ هشت پر) در ميان آن      مي باشد . بديهي است در دوره اسلامي ماهي ها به برگ شباهت يافته اند چرا که در دوره اسلامي بر روي فرش و امثال آن نقش واقعي از بين برده اند تا مبادا در نماز، سجده به آن نقش يا موجود کنند، مخصوصآ اهل تسنن بر روي فرش و امثال آن که نقش واقعي انسان و حيوان داشته باشند نماز نمي گذارند، در واقع گل وسط هم چهره انسان بوده است که به يک گل گرد تبديل يافته است.          بنياد طرح هراتي را در آيين مهر (ميترائيسم) يافته ايم ناچار آن را به طور خلاصه بررسي مي کنيم.          درآيين مهر، ميتره / ميترا درون آب متولد شده است، به همين دليل در آثار اين آيين، مهر را به صورت کودکي بر روي نيلوفر آبي تصوير مي کنند. (شکل 1)                    دو ماهي يا دو دلفين مهر را از آب بيرون مي آورند، مجسمه اي از مهر باقي است که دو ماهي يا دو دلفين را در دو طرف چهره او نشان مي دهند . تعداد زيادي مجسمه باقي است که زني عريان را با يک ماهي يا دلفين نشان      مي دهند که همه اينها چهره هاي مختلف همان اسطوره اند، همان دو ماهي و چهره است که بنياد طرح هراتي شذه است .     در يک مينياتور بازمانده از دوره تيموري دو ماهي را در دو طرف سر مردي ملاحظه مي کنيم ، اين نشان ميدهد که تا اين دوره گوشه هايي از اساطير آيين مهر در ميان مردم زنده بوده است و به احتمال بسيار قوي هنرمندان ايران در قرن نهم هجري با بنياد طرح هراتي آشنايي داشتند و فرشهايي هم با همين نقش وجود دارد.          ماهي هاي هراتي در دوره تيموري فروان بر روي فرش و در ترکيب با عناصر ديگري مثل ختايي، اسليمي،      برگ باد زني، نيلوفر آبي ( شاه عباسي دوره هاي بعد)، گل، برگ، غنچه، برهم سوار و... به کار گرفته شده و فرش هاي هراتي دوره ي تيموري را ساخت که متـﺃسفانه از آن ها تنها يکي - دو قطعه مشکوک مانده است ، اما هراتي ها ي هرات و اصفهان که در دوره ي صفوي بافته شده است نسبتا˝ زياد و به اندازه کافي باقي است که گوياي انواع نقشه هاي هراتي مي باشد.      در اين نقشه ها بيش از همه در حاشيه است که ماهي هاي هراتي خود را نشان مي دهد و در متن بسيار کم ديده ميشود.      اثر آئين مهر را به شکل ديگري هم در فرش ايران مي توان ديد و آن در حاشيه بسيار معروفي است که در هر گوشه ايران نامي دارد ، اما مناسب ترين نام در فارس به کار مي رود و آن " دو سکومي" يا " دو ستکامي " به معني جام شراب است . (شکل 2)          در اين نقش که اغلب در حاشيه فرش ها به کار ميرود دو برگ در دو طرف يک جام تصوير مي شود اين دو برگ پهن نمادي از همان دو دلفين يا دو ماهي است که در نقوش هراتي از آن سخن گفته و جام نيز نماد آئين مهر است و به اين ترتيب اين نقش يا حاشيه دوستکامي هم از آئين مهر بر روي فرش ايران يادگار مانده است.                ميترا در اسطوره     هراتي از جمله نقوشي است که ريشه در تاريخ و ايران باستان دارد . بر اساس مطالعات انجام شده بر روي آثار موجود ، اين نقش از اواخر دوره تيموري و در تمام دوران صفوي مورد استفاده بافندگان قرار داشته و بعد ها نيز     تاثير عميقي بر تعدادي از نقشه هاي ايراني داشته است . معروف ترين و يکي از انواع نقش هراتي به ماهي در هم شهرت يافته است که البته اين امر فقط بيان کننده رواج اين نقش در هرات و در دوره تيموريان است ، به ويژه آنکه طراحان مکتب هرات آن را به شکل دلخواه در آورده اند . بنياد نقشه هاي هراتي دو برگ خميده مي باشند که گل بزرگي مانند يک گل شاه عباسي يا گل نيلوفر را در ميان گرفته است. شواهدي موجود است که آن دو برگ اساسا˝ دو ماهي بوده اند و بعدا˝ تبديل به دو برگ شده اند و نام ماهي در هم نيز همين گفته را تاکيد مي کند ، اما براي يافتن نخستين نقش از اين نوع و خاستگاهخ اوليه آن بايد به مطالعات تاريخي اقدام نمود و در جريان تاريخ به عقب بازگشت .     مطالعات تاريخي نشان مي دهد که نقش هراتي هم به ايران باستان و آئين مهررهنمون مي شود که در آن برخي روايات و مناسک و آثار با آب ارتباط دارد .     در برخي از آثار مهري نشان داده مي شود که مهر در آب متولد شده است و مجسمه هايي که در اين زمينه موجود است مهر را با مادرش که پيکر برهنه اي دارد نشان مي دهد.     مهر درآب متولد مي شود و روي يک گل نيلوفر قرار مي گيرد و به همين دليل است که بعدها نيلوفر آبي تبديل به شاه عباسي شده است و جايگاه خاصي را در نقوش سنتي مابه ويژه نقشه هاي فرش يافته است.     مهر را ماهي از آب بيرون مي آورد و اين ماهي احتمالا˝ دلفين است( يعني يک ماهي بزرگ ).     در نقشه هاي ايراني به ويژه در ماهي در هم ها نيز ماهي را به صورت بزرگ به تصوير مي کشند که اين ماهي در واقع همان دلفين است. در تعدادي از آثار ملي مادري به همراه يک دلفين و در عده اي ديگر مادرو کودکي به همراه دلفين ديده مي شود. به اين ترتيب ريشه اصلي نقشه هاي هراتي پيدا مي شود. (شکل 4)               براي آشنايي بيشتر با اعتقادات اين مذهب لازم است اضافه شود که يکي از اساتيد که به لحاظ اسطوره شناسي طرح هاي مختلف، پايان نامه اي ارائه داده بود که در خصوص اين طرح اين گونه بيان مي کند که در ايران ما از دوران مهر پرستي بيشتر ماهي مکتوب و فقط يک نقش برجسته دارد، در غرب ما بيشتر با تنديس ها و نقش هاي برجسته مربوط به اين آيين روبرو هستيم که اين تنديس ها مهر را در هيبت نوجواني نشان مي دهد که از دل يک صخره خارج شده که در يک دست دشنه اي دارد و در دست ديگر مشعل نوري که دنيا را به وسيله ي آن نوراني مي کند دارد و اين همان دشنه اي مي باشد که بعدها به وسيله آن گاو اسطورهاي را قرباني مي کند خون آن که نماد پليدي است دنيا را در بر ميگيرد و مهر زمين را از اين پليدي پاک مي کند و زمين براي حضور زن و مرد آماده مي شود ، تا اينکه زماني مي رسد که مهر به عالم بالا صعود مي کند و مهر همواره همراه با طلوع خورشيد در زمين ظاهر مي شود . از اين رو بعدها خورشيد نماد و ياد آورنده مهر مي شود که هر دو به ترتيب نمادي از آب و برکت خواهي هستند ، همچنين در جاي ديگري آمده است مهر از مادرش که از آب درياچه هامون بار برداشته بود در آب دريا متولد مي شود و مادرش او را بر روي گل نيلوفرکه نمادي از عشق مي باشد قرار      مي دهد ، گل نيلوفر داراي دو نوع نر و ماده مي باشد که گل ماده بر روي آب است و گل نر در اعماق دريا و براي اينکه جفتگيري کند گل نر بايد از ساقه خود جدا شود و به سطح آب برود و بعد از بارور کردن گل ماده، گل نر از بين مي رود ، و بعد از آن دلفين که بزرگترين ماهي و داراي بيشترين شباهت به انسان از لحاظ احساسات مي باشدمهر را به خشکي مي رساند .     دلفين نماينده ماهي ها و نمادي از باران خواهي و برکت از جانب درياست که فرم دو برگ که قبلا˝ تصوير ماهي بوده نشان دهنده ي همان دلفين است و گل وسط تغيير شکل يافته همان گل نيلوفر است .          افتخار تحقيق و جمع اوري متون مربوط به ميترا ( در حالي که مشغول قرباني کردن گاو است ) از آن پروفسور لمل است . نقطه آغاز عقيده اقاي لمل، لفظ سوما ( با هوما مقايسه شود) است که به نظر ايشان خداي زندگي است . اين خدا درواقع تجسم باران است که از ماه به زمين مي ريزد و باعث رشد گياهان مي شود و غذاي انسان و حيوان را فراهم مي آورد . نزد موجودات نرينه شيره نباتات تبديل به دانه مي شود و نزد موجودات مادينه تبديل به شير .     با مرگ موجود زنده ، جوهر حيات به ماه بر ميگردد . وقتي ماه کامل مي شود سوما همچون شرابي که در ساقر ريزند در ماه ريخته مي شود پس سوما آب زندگاني است و خدايان هر بار از آن مي نوشند . ۵          با توجه به تحقيق پروفسور لمل ،ميتراييسم ها معتقد به سوما يا هوما هستند که به نظر آن ها خداي زندگي است و اين خدا تجسم باران است که از ماه به زمين مي ريزد و باعث رشد گياهان و موجودات زنده مي شود و با مرگ موجود زنده دوباره به ماه باز مي گردد. در بررسي فرم ظاهري اين طرح ها به نوعي به اين اعتقاد ميتراييسم ها نزديک مي شويم . گويي اين طرح بر اساس همين اعتقاد آنها ايجاد شده يعني اگر فرم برگ را ماه در نظر بگيريم و فرم حوض يا نيلوفر را زمين در نظر بگيريم (مربع يا لوزي نماد زمين بوده) و با توجه به اينکه مردم مناطق کويري عموما˝ داراي آب و هوا و وضعيت جغرافيايي نسبتا˝ خشکي هستند ، مي توان اين اعتقاد آن ها را به صورت قصه وار در کل متن به وضوح ببينم و اين که طرح با تکرار اين واگيره ها مي خواسته تکرار اين عمل تناسخ و مايع جاودانگي را به بيننده القاء کند که البته اين فقط يک نظريه شخصي بوده است .                    نقش ماهي در هم در فرش مناطق مختلف     تبديل نقشها ي ماهي به گل و برگ پس از اسلام انجام شد و از اين زمان بوده است که بافندگان از آوردن نقش حيوانات در فرش امتناع کرده اند .۶     نوعي از طرح هراتي که بيشتر در هند نفوذ داشته گل و تاک انگور پيچ پيچ است که در اطراف گل ها ي شاه عباسي کشيده شده است که در واقع گلي مي باشد که به دور آن حلقه مدور يا بيضي شکلي از برگ دارد . در اين نقش ماهي يا گل هاي شبيه ماهي هم هست که به برگ تا شده درخت خرما (نخل) که نوک آن به يک طرف متمايل است شبيه مي باشد .     طرح ماهي داراي انواعي است که از جمله آن مي توان ريزه ماهي- سگ ماهي – ماهي در هم- ماهي زنبوري- ماهي سنه- ماهي فراهان- ماهي هرات را نام برد.     طرح هراتي : طرحي است عمومي که در اغلب مراکز فرش بافي ايران به نام " ماهي " آن را مي با فند نماي اين طرح بر اشکال چند ضلعي که در اطراف آ ن ماهي يا گل هاي ريز، نقش بسته، گذاشته شده است . در نواحي همدان، سنندج ، طرح هراتي به نام ماهي زنبوري ، بافته مي شود و نيز بافت آن در شهرهاي مشهد ، قاين ، يزد، بيجار، و حتي ميان قبايل بلوچ ، فراهان و چادرنشينان فارس رواج دارد .     طرح هراتي در غرب ايران با نگاره هاي اصلي گل الماسي مانند که در چهار سوي آن ۴ برگ يا ماهي، تزئين يافته و در شرق اين سرزمين به شکل لوزي که تصويري از حوض را نشان مي دهد و برگ ها اطراف آن را فرا گرفته، بافته مي شود.     حاشيه فرش هاي با طرح هراتي به طور معمول با شکلي شبيه لاک پشت که در آ ذربايجان آن را سماور      مي نامند فراهم مي شود در برخي موارد حاشيه فرش ها ، طرح بوته ماهي است. (شکل7)     در اراک که اين طرح بيشتر در آ ن جا متدوال است آن را در هزاران قالي که بهاي آن متوسط است مي توان مشاهده کرد، در اين ايالت در نيمه قرن اخير قالي هاي مشهور فراهان با رنگ آبي سير تهيه گشت و استفاده از اين نوع طرح در همدان نيز تقريبا به همين اندازه رواج دارد. (شکل8)          سه چهارم فراورده هاي قالي سنه نيز داراي اين طرح است . اين طرح در شهرهاي تبريز و مشهد و قائنات و يزد و بيجار و هريس نيز رايج است ، حتي در قاليچه هاي عشايري بلوچي و فارسي مشاهده مي شود . از مدتي قبل اين طرح از مرزهاي ايران گذشته و تقريبا در کليه کشورهاي جهان که قالي تهيه مي کنند مورد تقليد قرار گرفته است . طبق يکي از سنن باستاني طرح هراتي همواره با حاشيه لاک پشتي همراه بوده و ترکيب يافته است. گرچه شکل که نام آن به اين حاشيه اطلاق گرديد ، اشاره اي است به لاک پشت ولي ساکنان فلات نيمه باير ايران با اين خزنده آبي آشنايي زيادي نداشته اند. بنابر اين ممکن است شکل اصلي اساسا لاک پشت نباشد ، در تبريز به اين حاشيه نام سماوري اطلاق کرده اند و آن را سماوري مي گويند که طرح اصلي در واقع با آن شباهت بسيار دارد و خواننده در انتخاب هريک از اين دو نام آزاد است. (شکل ۹)          طراحان نقش قالي گاهي در متن فرش نقش ترنجي پوشيده از موتيف هاي متشکله اين طرح را به کار مي برند و گاهي نيز تمامي زمينه طرح را از نقش تکراري اين موتيف ها ولي بدون ترنج مي پوشانند و حاشيه و قاب فرش را به طور معمول در رنگي به طور کامل و مشخص و متضاد با متن مجسم مي سازند. (شکل 10)          در شهر قائن طرح معروفي که مورد اقبال بافنده بيرجندي مي باشد طرح ماهي در هم است . نقوش اين طرح معمولا در زمينه هاي روشن فرش با فته مي شوند.          در جنوب بيرجند در دهکده اي به نام مود بافندگان اين روستا با به کار بردن مقدار کمي ابريشم سفيد و يا      فيروزه اي در پيرامون نقوش طرح به فرش هاي خود حالت بر جسته خوشايند مي دهند . طرح دلخواه آنان نيز طرح ماهي در هم يا هراتي است که مکرر بر روي فرش هاي خود مي آورند بافندگان مود و همچنين بيرجند در بسياري از مواقع فرش هاي خود را مزين به ترنج مدور و شانزده گوشه اي مي کنند و بدين گونه طرح فرش را از حالت يکنواخت که از تکرار نقش ماهي به وجود آمده بيرون مي آورند.          بررسي کليه قالي هايي که در حال حاضر با نقش ماهي در هم شناخته مي شوند نيز واقعيت ديگري را مشخص مي کند وآن اين که ازشرق به غرب اندازه و ابعاد اين ماهي ها در قالي ايران به تدريج از بزرگ به کوچک مي باشد. به نحوي که بزرگ ترين نوعي ماهي هاي اين طرح را در شرق ايران به ويژه در قاين و تربت جام و تربت حيدريه مي توان ديد و کوچکترين نمونه هاي آن را در مرکز و غرب ايران يعني کردستان ديده مي شود . نمونه ي منحصر به فرد از ماهي در هم نيز البته به مقدار کم و تا همين اواخر در اطراف اراک بافته مي شده است که امروز به فراموشي سپرده شده و آن را مرغ و ماهي مي نامند . در اين نوع دو مرغ به جاي ماهي ، يا همراه با آن ها به دور يک حوض در حال حرکت هستند . بررسي هاي تاريخي نيز نشان داده است که بر روي تاجي تيگران ( ملقب به کبير ، پادشاه ارمنستان در سال هاي ۸۶-۸۹ قبل از ميلاد ) نقش دو پرنده وجود دارد که يک گل هشت پر وسط آن قرار گرفته است . اين نقش در زماني بر روي سکه نيز ضرب شده است که او اعتلاي رواج آئين مهر بوده است . (شکل11)                    آناليز طرح هاي مناطق مختلف     در مورد آناليز منطقه هاي مورد بررسي بايد گفت که از شرق کشور به غرب کشورانجام شده است.     از هر منطقه يک فرش مورد بررسي قرار گرفته است. بايد بيان کرد که در هر منطقه نمونه هاي مختلفي از طرح ماهي در هم با رنگبندي هاي متفاوت ديده مي شود که سعي شده طرح هاي ماهي در همي انتخاب شود که بيشتر در آن منطقه بافته شده است .          منطقه هاي مورد بررسي به ترتيب عبارتند از بلوچ ، بيرجند ، همدان ، ملاير ، قشقايي ، بيجار، تبريز           آناليز فرش هاي مورد نظردر چند مرحله مي باشد که در زير مراحل آن بيان شده است:     ١ – تصويري از فرش     ۲ – طرحي از متن و حاشيه     ۳ – طرحي هندسي و به اصطلاح طرحي کلي از فرش     ۴ – طرحي از ماهي هاي فرش مورد نظر           آناليز طرح سالارخاني بلوچ          بررسي شکل١۲     بررسي شکل ١۲مربوط به فرش سالارخاني بلوچ مي باشد.     در بررسي اين فرش در ابتدا طرح نسبتاً کاملي از متن و حاشيه شکل ١١و ١۲ در تصوير ١۴و ١۳ کشيده شده که گل هاي فرش مورد نظر با دايره در شکل ١۳ و١۴ نمايش داده شده است .     در وسط متن لوزي هاي بزرگتر دندانه دار و لوزي هاي کوچک تر بدون دندانه طراحي شده است . در مرکز اين لوزي ها گل مي باشد که به صورت دايره ديده مي شود.      در شکل ١۵حرکت ماهي ها به دور گل دايره وار و در امتداد هم مي باشند. ماهي ها به شکل فلش طراحي شده است که جهت حرکت را نشان مي دهد .     همان طور که در شکل ١۴ و ١۵ ديده مي شود سه گل در يک راستا بين ماهي ها وجود دارد که از يک طرف منتهي به لوزي هاي وسطي طرح و از طرف ديگر منتهي به يک رديف گل در کناره ها مي شود .     معمولاًماهي ها ت